13 May 2013

EPIKA BLU E EDISON GJERGOS

Edison Gjergo: Epika e yjeve të mëngjesit" 1971


EPIKA BLU E EDISON GJERGOS

Nga KOLEC TRABOINI

Piktori Edison Gjergo [1939-1989]
"Epika e yjeve tĂ« mĂ«ngjesit" -  pĂ«r  kĂ«tĂ« vepĂ«r oil nĂ« canvas, me dimensionet e telajos 179 x 119.5 cm, krijuar nĂ« vitin 1971  u dĂ«nua me burg  Edison Gjergo (1939 -1989).
 Ishte njĂ« urrejtje e egĂ«r ndaj kĂ«tij piktori prej atyre qĂ« mbanin skeptrin e pushtetit. U lĂ«shuan me tĂ«rbim sikur Edison Gjergo tĂ« kish bĂ«rĂ« njĂ« kundĂ«rrevolucion dhe u rrezikonte pushtetin qĂ« e  mbanin me dhunĂ«. NĂ« fakt ai kishte derdhur nĂ« telajo plot fantazi e frymĂ«zim kurrgjĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« episod tĂ« luftĂ«s, por tĂ« parĂ« krejt ndryshe e jashtĂ« skemave tĂ« kohĂ«s.  NjĂ« fundnate e thellĂ«, njĂ« rapsod  i tretur deri nĂ« asht me lahutĂ« kĂ«ndon njĂ« kĂ«ngĂ« epike pĂ«r disa partizanĂ« nĂ«n njĂ« sfond blu tĂ« qiellit ku ndrisnin yje tĂ« largĂ«t e tĂ« ftohtĂ«. Gjithçka e mbajtur nĂ« tonet dominuese blu me disa  fraktura tĂ« telajos tĂ« kuqe tĂ« ndezur e tĂ« zezĂ«.  Por luftĂ«n ata e donin tĂ« ndritur, farfuritĂ«se, bubullitĂ«se, ditĂ«n pĂ«r diell, me partizanĂ« viganĂ«, me urra, me njerĂ«z qĂ« hidheshin mbi topa, mbi tanke, qĂ« i prisnin plumbat me gjoks, gjithçka nĂ« eufori...
MegjithĂ«se diktaturĂ« ajo kohĂ«  pas vitit 1970, ishte njĂ« gjĂ«ndje kĂ«rkimi prej krijuesve pĂ«r tĂ« sjellĂ« pikvĂ«shtrime,  mjete stilistikore shprehĂ«se e subjekte tĂ« reja nĂ« art. Edhe nĂ« letĂ«rsi me tregimtarĂ«t e rinj apo poetĂ«t ndodhte po ashtu.  Bilal Xhaferri kishte shkruar njĂ« tregim me temĂ« tĂ« pĂ«rafĂ«rt, por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ«rĂ« tregimet e Bilalit ishin impresionante. TĂ« rinjtĂ« e brezit tonĂ« si tĂ« thuash i pĂ«rpinin tregimet e tij nĂ« faqen letrare tĂ« gazetĂ«s “ZĂ«ri  i rinisĂ«”.  Me arratisjen e tij gjithçka qĂ« kishte shkruar u ndalua dhe u dogj si “Lirishta e kuqe”  poezi si dhe romani “Krastakraus” pĂ«r epokĂ«n e SkĂ«nderbeut. Ruaj nĂ« kujtesĂ« qĂ«  pas arratisjes sĂ« Bilal Xhaferrit nĂ« vitin e parĂ« tĂ« studimeve  universitare arrita tĂ« gjej librin me tregime “TokĂ« e lashtĂ«, njerĂ«z tĂ« rinj” tĂ« cilin ma dha bashkstudentja e degĂ«s sĂ« gazetarisĂ« Zenepe Çekrezi- Luka. PĂ«r tĂ« qĂ«nĂ« tĂ« sigurt se nuk  do tĂ« na diktonin e spiunonin e kishim grisur kopertinĂ«n dhe nuk gjĂ«ndej nĂ« asnjĂ« cep tĂ« librit emri i Bilalit. Por atĂ« libĂ«r tĂ« ndaluar e lexonim dhe e kalonim dorĂ« nĂ« dorĂ«  si ungjill arti.
Edison Gjergo:"Vajza e re" 1972
  Duhet pranuar se megjithĂ« frikĂ«n qĂ« ekzistonte,  krijuesit pĂ«rpiqeshin tĂ« dilnin nga korniza, veçanĂ«risht tĂ« rinjtĂ«, kam parasysh edhe dramaturgun e ri ShpĂ«tim Gina (13.12.1951-15.08.1974) qĂ« e kisha bashkstudent nĂ« Universitet, me dramĂ«n e tij “ArmiqtĂ«”,  vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« nga Mihallaq Luarasi. ShpĂ«timin  e mbyti sigurimi  nĂ« Mamurras , nĂ« lumin DrojĂ«, sepse e kishin konsideruar si dramaturg dekadent.  E kishin venĂ« nĂ« shĂ«njestĂ«r dhe arritĂ«n ta eleminojnĂ« mĂ« 15 gusht 1974.  Edhe ai kish guxuar tĂ« bĂ«nte njĂ« art ndryshe prej skematizmit tĂ« kohĂ«s. NĂ« burg do tĂ« pĂ«rfundonte edhe liriku mĂ«  i ndjeshĂ«m i kohĂ«s Frederik Rreshpja, tĂ« cilin e njihja nga afĂ«r dhe kishim punuar bashkĂ« nĂ« Kombinatin e Drurit nĂ« ShkodĂ«r. NĂ«n kĂ«to influenca e dĂ«shira pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« diçka ndryshe mbaj mend nĂ« atĂ« kohĂ« tĂ« kem shkruar edhe vetĂ« ndonjĂ« tregim  si "Stina kur pikonin yjet" ca partizanĂ« qĂ« ecnin nĂ«pĂ«r natĂ« me shoqen e plagosur qĂ« u vdes nĂ« agim, apo njĂ« tjetĂ«r  “NĂ« mesnatĂ«” me tĂ« njejtĂ«n frymĂ«,  por tĂ« dy  kĂ«to tregime m’i refuzuan kur botova librin e parĂ« me tregime "Petalet e bajames sĂ« hidhur”, 1973,  ndaj pashĂ« ç'pashĂ« i zhduka. DĂ«shira tĂ« tilla dhe tentativa pĂ«r t’u shfaqur sa mĂ« origjinal ndjehej kudo tek autorĂ«t e rinj. Por kur u zhvilluan pleniumet  famĂ«keqe pĂ«r letĂ«rsinĂ« e artin  dhe pĂ«r mbarĂ« krijimtarinĂ« artistike, tĂ« tmerruar  shumĂ«kush hoqi dorĂ« nga krijimtaria, sepse ishte si tĂ« ecje mbi mina, ose pĂ«rndryshe duhej tĂ« ecnin nĂ« trasenĂ« e sigurtĂ« tĂ« shabllonizmit e skematikĂ«s sĂ« real-socit.
Edison Gjergo ishte nga ata qĂ« guxoi dhe tĂ«rĂ« rrufetĂ« ranĂ« mbi tĂ«. U mallkua publikisht dhe u dĂ«nua fizikisht. Ishte tmerr tĂ« mendoje se e kishin dĂ«nuar me burg pĂ«r njĂ« tabllo, qĂ« fundja ishte temĂ« e luftĂ«s, ishte me partizanĂ«. Por atyre u duheshin disa viktima nĂ« art dhe do t’i gjenin patjetĂ«r. Siç gjetĂ«n edhe Maks Velon. Siç burgosĂ«n e pushkatuan pa mĂ«shirĂ« plot tĂ« tjerĂ«. 
Burgu e dĂ«rrmoi piktorin. Arriti te shihte njĂ« ekspozitĂ« tĂ« pranverĂ«s nĂ« fundin e jetĂ«s sĂ« vet ku tashme piktorĂ«t kishin arritur disi tĂ« shpĂ«tonin prej diktatit tĂ« plotĂ«. Kishte mĂ« shumĂ« lirshmĂ«ri ngjyrash nĂ« telajo. Ai pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« ishte dĂ«nuar, kish humbur vitet mĂ« tĂ« çmuara tĂ« krijimtarisĂ«. Por gjithsĂ«si ai nuk mund tĂ« paraqitej nĂ« ekspozita. U  mbyll nĂ« vetvete e ra nĂ« njĂ« dĂ«shpĂ«rim tĂ« thellĂ«.  Ndrroi jetĂ« nĂ« vitin 1989 nĂ« moshĂ«n 50 vjeçare.  Gjithsesi kjo punĂ« e tij, kjo epikĂ« blu nĂ« telajo e Edison Gjergos i qĂ«ndroi kohĂ«s. Lumturisht nuk Ă«shtĂ« prishur. EshtĂ« shumĂ« impresionante. NjĂ« dimension qĂ« i thyente tĂ«rĂ« rregullat real-socit, mirĂ«po edhe sot pas dy dekadash qĂ« Ă«shtĂ« shĂ«mbur diktatura, ndĂ«rkohĂ« qĂ« pak flitet pĂ«r Edison Gjergon, na del ndonjĂ« piktor si i suksesshĂ«m por edhe i pompuar me mbĂ«shtetje politike, qĂ« na e shet sapunin pĂ«r djathĂ« duke thĂ«nĂ« se natyrat e qeta me lulkat e tij punuar asokohe ishin njĂ« dizidencĂ« kundĂ«r sistemit monist.
NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« dizidenca ishte Edison Gjergo me tabllonĂ« e tij “ Epika e yjeve tĂ« mĂ«ngjesit” qĂ« sot ka njĂ« vlerĂ« tĂ« madhe. Pse jo dhe “Metalurgu” realizuar nĂ« 1971 qĂ« ka tĂ« njĂ«jtĂ«n frymĂ« e teknikĂ« dhe mbajtur me tĂ« njĂ«jtĂ«n tonalitet ngjyrash ku mbizotĂ«ron kuq e bluja e Gjergos. Kjo pikturĂ« epike blu e ky stil i tij origjinal shprehte dĂ«shirat e krijuesve pĂ«r tĂ« thyer skematizmin e kohĂ«s, atĂ« ngurtĂ«si qĂ« shterpĂ«zonte e ndrydhte talentet. Dhe e bĂ«ri atĂ« me dinjitet e me njĂ« sakrificĂ« tĂ« jashtzakonshme. 
Piktori Edison Gjergo ndĂ«rroi jetĂ« shumĂ« shpejt, njĂ« fat vĂ«rtet tragjik i njĂ« talenti tĂ« madh qĂ« nuk arriti ta gĂ«zonte lirinĂ« e çlirimin prej diktaturĂ«s e tĂ« korrte frytet e veprĂ«s sĂ« vet,  si fati i shumĂ« artistĂ«ve e mjeshtĂ«rve tĂ« mĂ«dhenj tĂ« telajos.

Edison Gjergo: Portret 90x80, bën pjesë në koleksionin privat familjar dhe nuk është ekspozuar asnjëhere.
Edison Gjergo: Metalurgu 1971

Gazeta Drita, nr.2 nentor 2014 f.9

06 May 2013

500.000 DRACHMAS 1944

500.000 DRACHMAS 1944

Një kartmonedhë greke me gjysëm milioni dhrahmes të vitit 1944.
- Banknotes half a million Greek Drachmas 1944 -


 Front & Back