VETVRASJA E NUNIT IM DHE VĂ‹LLAI I TIJ I PUSHKATUAR PALOK UCI

USHTRIJA NACIONAL ÇLIRIMTARE SHQIPTARE
SHTABI I PĂ‹RGJITHSHĂ‹M
Seksioni Juridik
Nr. 36 i rregj
Tiranë, më 12/ III/ 45

R A D I O G R A M
GJYKATĂ‹S USHTARAKE TĂ‹ KRAHINĂ‹S USHTARAKE TĂ‹ KORPUSIT II
SHKODĂ‹R

Përgjegje shkresës Nr. 6/121 datë 25/ II/ 45
Aprovohet dënimi me vdekje për Nikoll Toma, Zef Toli, Gjon Marku, Nikoll Keçi, Kol Gjeta, Gjok Gjoni, Nikoll Baçi, Kol Marashi, Palok Uci.
Na njoftoni datën e ekzekutimit.
VDEKJE FASHIZMIT - LIRI POPULLIT
KOMANDANT I PĂ‹RGJITHSHĂ‹M
Gjeneral Kolonel
(Enver Hoxha)
(vula e shtabit të përgjithshëm të ushtrisë nacional-çlirimtare)
(firma e E. Hoxhës)

VETVRASJA E NUNIT TIM DHE VĂ‹LLAI I TIJ I PUSHKATUAR PALOK UCI

shkruar nga KOLEC TRABOINI

Një djalë Hoti nga rrethi im familjar u pushkatua e u harrua... Kisha kërkuar prej vitesh qoftë dhe një shenjë, një foto a shënim dhe nuk e dija se Muzeu Kombëtar Tiranë e ka një dokument me emrin e tij, që po paraqesim. Personi me emrin Palok Uci që shënohet i fundit në listën e hartuar nga Enver Hoxha me 12 mars 1945, që jep pa mëshirë verdiktin e dënimit me vdekje të 9 burrave malësorë katolikë, ka qenë vëllai i Nunit tim Prek Uci . Mjerisht ky dokument është e vetmja gjë që ka mbetur prej Palok Ucit një i ri nacionalist i ekzekutuar në moshë të re rreth 20 vjeçare. Të pushkatojnë rininë, të mbetesh pa varr, të humbësh sikur nuk ke jetuar kurrë...Vëllai i tij, që ka qënë Nuni im që më ka krezmuar ne Kishën e Madhe në Shkodër, ka qënë dënuar dhe ai me burg politik, dhe vonë ka bërë vetëvrasje duke u hedhur nga spitali i qytetit. Palok Uci nuk ishte i martuar dhe Nuni im nuk kishte fëmijë e kështu dera e tyre u shua përgjithmonë. Si famull, me bie barra e shpirtit të sjell në vemendje të lexuesve dokumentin e dënimit me vdekje dhe tregimin tim për fatin tragjik të vllezërve Palok dhe Prek Uci nga Traboini i Hotit historik por të vendosur në Hot te Ri në Shkodër.
Hot i Ri, është fare pranë qytetit të Shkodrës, në verilindje të saj e shtëpitë e para të fshatit nisin diku mbi Stom Golem. E ngritën hotjanët e ikur prej trojeve të veta në Hotit të vjetër në Mal të Zi. Sipas kësaj mënyre riemërimi, janë krijuar edhe Gruda e re e Shtoji i ri.
Në Hot të Ri kishim shtëpinë tonë, që kur u krijua fshati. Im Atë e ndërtoj për shkollë dhe e tillë shërbeu deri vonë. Ishte ndër godinat e para të fshatit, krejt pranë qytetit e falë kësaj afërsie, ne jetonim sa në Shkodër aq edhe në Hot e Ri.
Në traditën e Malësisë së Madhe, Nuni, ai që e krezmon fëmijën në Kishë, njihet si të ishte bash prind për fëmijën, famullin. E sjell këtë detaj se mungesa e babës, më është kompensuar disi me dashurinë thuaj prindërore të Nunit tim Prek Uci, i cili me të shoqen, Marien, nuk kishin fëmijë, prandaj dhe sytë i kishin tek unë e më rrethonin me përkujdesje e jo rrallë, më merrnin të rrija me ditë të tëra në shtëpinë e tyre diku në qendër të Hotit të Ri. Ishte një shtëpi e thjeshtë, me mure betoni e me një kuzhinë të vogël e në vazhdim kish haurin e bagëtive, se hotjanët tokën e kishin të varfër e për më tepër nuk ishte ujë për vaditje deri vonë sa për kundruall u ngrit ferma e Shtojit, më e madhja e vreshtave në Ballkan.
Një natë gushti të nxehtë, Maria e Nuni më pyetën se, a doja unë të flinim jashtë në oborr. Kurrë nuk kisha fjetur jashtë ndaj, duke e parë ngurrimin tim, Maria mu afrua pa dëgjuar Nuni e me tha me zë të butë e si me drojë
“A mos ke frikĂ« me fjet jashtĂ«, mor bir?“.
„Jo!“ - dĂ«gjova tĂ« dilte njĂ« zĂ«. Ish zĂ«ri im, por pĂ«rgjigjej sedra, se frikĂ« edhe kisha. E kĂ«shtu atĂ« natĂ« tĂ« nxehtĂ« gushti, ku gjinkallat pĂ«lcisnin duke kĂ«nduar, vendosĂ«m tĂ« flinim nĂ« oborrin para shtĂ«pisĂ«. Maria mi vuri shtrojat pranĂ« vetes. Nuk mbaj mĂ«nd çka flisnim, veç di se, duke qenĂ« e para natĂ« e jetĂ«s sime qĂ« flija nĂ« natyrĂ«, nuk doja tĂ« mbuloja kokĂ«n e tĂ« dukesha frikaman nĂ« sy tĂ« Nunit e Maries, ndaj i mbaja sytĂ« drejt qiellit. Nisa tĂ« shoh çka ka ai qiell, qĂ« herĂ«-herĂ« zemĂ«rohej si i marrĂ« sokaku e gjuante me rrufe nĂ« majĂ« tĂ« pemĂ«ve. E ai qiell po mĂ« dukej, herĂ« blu i thellĂ« nĂ« vjollcĂ« e herĂ« si i stĂ«rpikun me ar, si xhubletat e malĂ«sorĂ«ve xixa-xixa, kaq tĂ« panumĂ«rt ishin yjet, e pĂ«r tmerrin tim tĂ« vegjĂ«lisĂ«, ndonjĂ« prej tyre shkiste pjerrĂ«t sikur do tĂ« binte mbi shtĂ«pitĂ« e Hotit te Ri tĂ« pĂ«rgjumur e ti pĂ«rflakte, siç u pĂ«rflak njĂ« herĂ« e njĂ« kohĂ« shtĂ«pia e dy pleqve hotjanĂ«, Prek Gjoni e Lare Lekja, krejt ngjit me shtĂ«pinĂ« tonĂ« e tĂ« Nikoll Lulashit qĂ« kishte njĂ« djalĂ« tĂ« arratisin e tĂ« humbur diku nĂ« Australi.
Kurrë nuk i kam parë aq gjatë yjet, e mund të them se, që atë natë gushti te shtëpia e Nunit, kam rënë në dashuri të përjetshme me yjet. A thënë disi poetikisht, nuk fjeta unë atë natë, fjetën yjet në sytë e mi.
Kohë e largët, fëmini e vështirë, por nuk e di se si e pse më duket të ishte aq e bukur, a ndoshta se fytyrat që më rrethonin, kishin aq shumë dritë e mirësi në shpirt, sa çdo dhimbje jetimi humbej e tretej si në Hotin e Ri, fshatin e fëminisë time të largët por edhe në rrugën Badra, ku nën lëkurë nisi të më çukiste adoloshenca...
Mbaj mënd se Katedralja e Shkodrës, atë vit që u krezmova, u mbush plot. Tanë banorët e qytetit e nga katundet, kishin ardhur në atë të diel fund pranvere krezmimi. Madje kishin ardhur edhe shkodranë myslimanë sepse u pëlqenin të shihnin ritualin.
Është rasti të them se im Atë, në të gjallë, kishte shumë miq myslimanë, të cilët i kish vëllezër e shkuar vëllezërish, veçmas në Postribë, ku sa herë shkonte më merrte me vete me biçikletë e madje flinim në shtëpitë e miqve të tij. Veçmas për dasma por edhe për festën e Bajramit.
Kisha e mbushur plot, fëmijët përafërsisht 10-12 vjeçarë, vajza e djem veshur me të bardha si engjëj, të cilët, si mbaronte ceremonia fetare, merrnin rrugën kryesore që niste nga Serreqi për Gjuhadol, për të dalë tek Dugajt e Reja, por edhe drejtimet e tjera qenë plot me kalimtarë që bënin diç më shumë se sehir, sepse galdoheshin bashkë me ne të sapo krezmuarit.
Aty mbaj mënd që ceremoninë e drejtonte Dom Ernestoja, që paraprakisht në sa e sa ditë me durim na kishte dhënë mësime katekizmi. Ai ishte nipi e krenaria e Dadës Katrinë. Edhe ajo aty ish, pranë lterit, pranë kolonave që kishte pikturuar, siç thoshte ajo, daja Kolë (Idromeno).
Ndjehesha krenar tek me shihnin shkodranĂ«t, me Nunin PrekĂ« e mbaj mĂ«nd se dolĂ«m edhe nĂ« fotografi. Ka qenĂ« njĂ« prej ditĂ«ve mĂ« tĂ« gĂ«zuara e mĂ« tĂ« shĂ«nuara tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sime. Edhe fotografia ka qĂ«nĂ« ruajtur deri vonĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« tonĂ«, por si gjithçka tjetĂ«r edhe ajo, s’u gjĂ«nd mĂ«.
Është e natyrshme që ajo fotografi të ketë qënë deri vonë edhe tek shtepija e Nunit tim, por veç erdh një kohë kur jeta e tij u këput pa pritur. Por para se të dal tek ajo ditë e zezë, do të kujtoj se ndër herët e fundit që e kam takuar Nun Prekën, ka qënë koha kur sapo isha kthyer nga ushtria dhe kisha nisur punën në Fabrikën e Fibrës, buzë Zallit të Kirit, që ndodhej edhe buzë asaj rruge ku kalonin përditë hotjanët që shkonin e ktheheshin prej pazarit të Shkodrës.
Isha nisur pĂ«r punĂ« rreth orĂ«s njĂ« tĂ« drekĂ«s, sepse punoja turni i dytĂ«. Sa zbrita nga autobusi, pashĂ« Nunin me biçikletĂ«. Me pa dhe ai. U ndal, mĂ« shikoi drejt e nĂ« sy. Isha rrit. Por meqĂ« nĂ« adoleshencĂ«, prej njĂ« revolte tĂ« brendshme qĂ« mĂ« vinte prej fatit tim cubel, e kisha lĂ«shuar veten pa i vu kurrfarĂ« caku, isha kthyer si zog i lirĂ« me fluturime pa kaheje, ku tĂ« frynte era, a thĂ«nĂ« shkodranisht  “kudo rasha mos u vrafsha“.
Nuni kishte dëgjuar për do mbrapshti të mijat e kishte qenë i shqetësuar për fatin tim. Por vitet kishin kaluar bashkë me adoleshencën që vet gënjehet si zogu që brof prej folesë pa ju forcua krahët e pa i dalë mirë puplat. E për këtë Nun Preka më shihte thellë, me një dëshirë të madhe të burrnohesha e të ecja në jetë.
- Po a je mirë - më tha në fjalë të parë.
- Mirë jam, Nun!- ja ktheva.
- Po krejt mirĂ« nuk ke kenĂ« do vite t’shkueme.
- Havaja ndërron, o Nun. Unë tash kam mbarue edhe ushtrinë.
- Po, çka ke ndërmend me ba tash mas ushtrisë?
Po-të e Nunit nuk kishin të mbaruar. Ishte një burrë trup madh, i pashëm, me mustaqe të zeza e të trasha. Fort i urtë e i shtruar, por edhe i fortë si kurrkush ai. Mbaja mënd një ngjarje që bëri bujë në Hot të Ri. Nuni atëherë, i ri në moshë, ishte duke kaluar sipër në rrugë, sepse aty afër e kishte shtëpinë. Një grua Hoti, tek kuvendonte poshtë peqinave, honeve të bregut të Kirit, lëshoi një za të lartë:
“Ku-ke-ja, djali i Mirajve u fut nĂ« pus!“. Kush ishte pranĂ« pusit u bĂ« kurioz e nisi njĂ« kuvendim i zjarrtĂ«. Si e pse kishte hyrĂ« nĂ« pus djali i Mirajve. Thonin se dikĂ« kish qĂ«lluar me gur e kur e pa tjetrin tĂ« pĂ«rgjakur nuk e desh veten. Thonin se ishte i ndjeshem e nuk duronte emocione tĂ« mĂ«dha. Dy halle kishin gratĂ« e Hotit tĂ« mbledhur me vlakat prej lastiku e litarĂ« nĂ« duar, se i riu ishte nĂ« rrezik jete, mund tĂ« shkiste nĂ«pĂ«r gurĂ«t e pusit e tĂ« binte nĂ« fund... E nĂ« vdes ky njeri, kush do tĂ« pinte ujĂ« prej kĂ«tij pusi. Hot i Ri nuk kishte asnjĂ« burim tjetĂ«r uji tĂ« pijshĂ«m.
Prek Uci, i vështroi gratë e tmerruara, ju afrua pusit e, si hodhi një sy thellësisë së errët e të ftohtë, u tha:
- Rrini urtë, se tash po ja gjejmë anën kësaj pune.
Hoqi xhaketën, këpucët, vuri mbi to orën e xhepit, madje edhe një unazë të rëndë ari me shqiponjë, që nuk e hiqte kurrë nga gishti e nuk ishte trandur ndonjëherë ta shiste prej varfërisë.
Nisi të zbriste në pus nën tmerrin e grave që mbeten topitura. Gratë kishin të drejtë të ishin në frikë, se pusi ishte fort i thellë, në pik të verës shkonte në thellësinë më të madhe.
Pak e nga pak, duke u mbështetur në gurët e murit rrethues të pusit, Prek Uci zbriti deri atje ku qe kapur e rrinte i tmerruar i riu
Qe kish hyrë por nuk kish më forcë të dilte sepse e kish pushtuar frika e paniku...
-Ma jep dorën - i tha Prek Uci, sapo e arriti. Djali i Mirajve i frikësuar i dha dorën shpëtimtarit të vet. Pak e nga pak u ngjitën e së bashku e dolën në krye. Njerëzve në fillim ju duk se u vonuan shumë e nisën të flasin përzishëm. Por kur u lëshua një zë nga poshtë, sikur u gjallëruan. Kur qe, Prek Uci nxori kokën e më pas trupin në grykën e pusit, u kap pas gurëve që litarët i kishin vrague thellë, i dha vetes e me djalin që e mbante fort për dore u gjendën të dy në këmbë në mes të grave e burrave të Hotit të Ri që ishim mbledh sepse fjala mori dhènë. Mori xhaketën e vet e tek ja hidhte djalit në krahë, me zë atëror i tha:
“Mos u lsho mâ nĂ« pus se kush dreqin zbret prap. Veç unĂ« e ti jemi guximtar pusesh nĂ« Hot e kurrkush tjetĂ«r. Asht bojagi i thellĂ«.“
I rrahi krahët, e pa thellë në sy e kur vuri re se i riu e kish marrë veten disi, u tha ta çonin në shtëpi, ti jepnin për të ngrenë, ta vinin për gjumë. E kurrnjë fjalë të mos ja thoshte djalit kurrkush. As një qortim e as të mos ja përmend ma njeri këtë punë.
Ky ishte Prek Uci, Nuni im, ai burrë tashmë i moshuar, por prap i fortë si ujk.
- Të pyta çka ke me ba tash e mrapa, se e kalumja ka shku e ka rru perja.- më tha Nuni, ndërsa unë vazhdoja të përfytyroja atë skenë pusi, që kurrë nuk më hiqet nga kujtesa, se ishte një rast që e mbante në gojë tërë Hoti i Ri.E unë me atë Nun krenohesha.
- Jam duke punue pĂ«rditĂ« kĂ«tu, nĂ« fabrikĂ« fjala bie, se unĂ« punoj jashtĂ«, nĂ« fushĂ« tĂ« hapun, nĂ«n ernat e murlanin Zallit tĂ« Kirit. Po kjo s’asht gja. Do tĂ« filloj prap shkollĂ«n- i thashĂ«, - Ma ndĂ«rprenĂ« pedagogjiken e mĂ« dĂ«rguan ushtar nĂ« TropojĂ«, por edhe pse jam vonĂ«, do tĂ« pĂ«rpiqem me fitue atĂ« qĂ« kam humbĂ«.
- Çka don me u ba ti? Mësues?
- Jo mësues po gazetar.
- A mundesh?- më pyeti me dyshim.
Tunda kokën me shenjë pohimi.
Në fillim nuk foli, i la kohë mendimit e pastaj më tha:
- Ishalla ta hap zoti rrugën. Zemra ma do, që të mos thyhesh si unë.
Kaq të gjitha. I dhamë dorën njeri-tjetrit. Ja mbajta atë dorë gjatë, pashë unazën me shqiponjë, e thashë se Nuni im e donte shumë Atdheun, Shqipërinë edhe pse...Eh, pse... Jo se shqiponja (se ashtu më dukej Nuni) ishte plakur, por se kish një plagë për të cilën kurrë nuk fliste e kurrë nuk ju mbyll.
Duke u pa në sy, qëndruam paksa. Ndoshta janë pak sekonda, por që herë-herë të duket se kanë shtrirje të pafundme. Ai donte të dinte, a të mësonte prej thellësisë së shikimit se sa i vendosur isha unë për ta ndërtuar jetën. Ndërsa unë, e shihja thellë sepse vija re se ishte disi i lodhur. Nuk ish më njeriu i fortë i pusit. Vija re se Nunit tim më shumë i fliste heshtja se fjala. Sepse fjalët i kishte të kursyera, por mendimet i zienin përbrenda. E shihja thellë sepse tashmë e kisha mësuar se Nuni im para se të më krezmonte, kish qenë 5 vjet në burg politik. Po kjo nuk qe më e keqja, se burgu për burrat është, flitej asokohe një shprehje në Hot të Ri.
Po Nuni im kishte veç burgut edhe njĂ« brengĂ«. NjĂ« brengĂ« tĂ« madhe sa njĂ« mal, qĂ« e mbante nĂ« shpirt si gur Sizifi. Se ishin dy vĂ«llezĂ«r. Nuni im mĂ« i madh, vĂ«llai i vet Palok Uci ma i vogĂ«l. E nĂ« fundin e luftĂ«s sĂ« dytĂ« botĂ«rore, Palok Uci nuk i kishte mbushur ende njĂ«zet. U njoh diku nĂ« njĂ« kuvend nĂ« MalĂ«si me Prek Calin, kreshnikun e Vermoshit me trup e trimni, i cili e mori pas vetes si shoqĂ«rues, se Palok Uci ishte i ri e trim. E kur Prek Cali u dorĂ«zua me kushtin qĂ« t’ia falnin jetĂ«n djemve tĂ« rij qĂ« kishte me vete, komunistĂ«t premtuan, por si tĂ« pa burrni qĂ« ishin, pĂ«r turpin e tyre, e kafshuan fjalĂ«n me pĂ«rgjakje, e vranĂ« Prek Calin edhe ata djemtĂ« i vranĂ«. E nder ta ishte dhe Palok Uci.
Nuni ishte i fuqishëm si një div, veç brenda në shpirt gjysëm njeriu kish mbetur. Gjysma vetes i qe vrarë bashkë me vëllain.
U sëmur një ditë Nuni. Çudi të vjen të thuash se u sëmur ai farë burri që të dukej si gur a si lis. Por si të gjithë njerëzit dhe ai, erdhi një ditë që e ndjeu veten të ligshtuem. Maria e urtë që tek Preka kish edhe sytë edhe shpirtin, e dërgoi në Spitalin Civil të Shkodrës. Atje veç sëmundjes që i brente trupin, që fundja i gjendej ilaçi, Nunit tim, nisi ti rishfaqej imazhi i vëllait të përgjakur. Nisi të mendonte se fatalisht edhe ajo gjysmë që kish mbetur në gjoksin e tij, do të pushkatohej mizorisht prej komunistëve, që ishin aq në tërbim, sa kishin nisur të hanin kokat e njeri-tjetrit. Nuk mund të rronin hienat pa gjak, nuk mund të rronin pa kufoma.
I tmerruar Nuni nisi të shihte përqark me dyshim, në çdo skaj i shfaqeshin spiunë e sigurims, se vërtetë aq të shumtë ishin. Herë- herë e kishin provokuar, por ai ish i matur, nuk e lëshonte fjalën jasht urtisë. Një pinjoll i derës hotjane që ka njoh historia me bëma të pashoqe, por edhe për besë e urti. Por këtu armiku nuk shfaqej përballë, këtu armiku, spiuni, shpifësi, hjeksi, i ligu, bishtadreqi, ishin të fshehtë. Të shfaqej si mik, të vinte në shtëpi, të pinte një gotë raki mani, e, fjalë pas fjalë, të betohej e të përbetohej e të fuste thikën pas shpine. Burrnia, nderi, e drejta në atë sistem kishin vdekur.
Një ditë, eh, një ditë,.... të vrenjtur e të pikëlluar shkodrane, nga dritaret e spitalit të Shkodrës, Nuni im Prek Uci po shihte qiellin, i cili nuk i shfaqte kurrfarë shprese se tmerret njerëzore do të kishin të sosur.
Sërish ju shfaq imazhi i vëllait të ekzekutuar, e si atëherë, kur pati guximin të hynte në pus, tashmë i ndjehej i lehtë fluturimi dhe, me atë unazën me shqiponjë në dorë, u hodh përtej dritareve të mëdha të spitalit, fluturoi si shqiponjë në qiellin e pjerrët e të metaltë të Shkodrës, për të renë pik i vdekur, si të rrëzohej një shkëmb prej shpateve të malit të Hotit...
E unë në fëmini mendoja se vdekje nuk kish guxim ta prekte atë burrë.
Vetvrasjen e Nunit tim Prek Uci, gjithmonë e kam përfytyruar si ekzekutim prej diktaturës të gjysmës tjetër, që kish mbetur brenda tij pas pushkatimit të vëllait 20 vjeçar, e për më tej, sipas ritit katolik, atij kanunor e njerëzor, si vdekja tragjike e gjysmë-Atit tim.

© Copyright Traboini 2012

Gazeta Nacional, 4 mars 2012, f.10-11