31 October 2011

Vitori Çeli - regjisorja e parë e montazhit të filmit shqiptar.

Vitori Çeli - regjisorja e parë e montazhit të filmit shqiptar.
U lind dhe ndërroi jetë në New York

Këto ditë fundtetori kineastët kanë humbur një prej kolegeve më të vjetra në profesion, regjisoren e parë të montazhit të filmit shqiptar, Vitori Çeli. Mbase sot shumëkush në moshë të re nuk e ka dëgjuar emrin e saj sepse ajo prej dy dekadash jetonte në Amerikë. Ndërroi jetë në moshën 83 vjeçare New York, në qytetin ku kishte lindur në një familje emigrantësh shqiptarë më 24 maj të vitit 1928. Prindërit e saj janë kthyer në Shqipëri kur ishte në moshë të vogël dhe studimet e shkollës së mesme i kreu në Liceun e Tiranës.
Nevoja pĂ«r kuadro tĂ« profilizuar nĂ« kinematografi, arti i shtatĂ« qĂ« sapo kishte nisur tĂ« zhvillohej nĂ« ShqipĂ«ri me krijimin e Kinostudios nĂ« vitin 1952, bĂ«ri qĂ« ajo tĂ« dĂ«rgohej nĂ« MoskĂ« pĂ«r t`u specializuar nĂ« montimin e filmave. Me t`u kthyer nisi punĂ«n nĂ« montimin e filmave kronikalĂ«, i vetmi zhanĂ«r qĂ« zhvillohej nĂ« atĂ« kohĂ«. KĂ«shtu me punĂ«n e saj, u bĂ« regjisorja e parĂ« e montazhit tĂ« filmave shqiptarĂ«. NĂ« vazhdimĂ«si ajo bĂ«het edhe regjisorja e montazhit tĂ« filmave tĂ« parĂ« artistikĂ« shqiptarĂ«, “FĂ«mijĂ«t e saj” 1957 me regjisor Hysen Hakani dhe “Tana” 1958 me regjisor Kristaq Dhamo. Gjithashtu bashkautore nĂ« montimin e filmit shqiptaro-sovjetik “Furtuna”1959, si dhe regjisore montazhi nĂ« filmat “Debatik”1961, “Toka jonĂ«”1964, “Vitet e para”1965, “PĂ«rse bie kjo daulle” 1969. Realizoi edhe film artistik si regjisore, por ajo qĂ« e bĂ«ri emrin e saj akoma mĂ« tĂ« njohur ishin 35 filmat dokumentarĂ« dhe kronikalĂ« qĂ« realizoi si regjisore e filmit dokumentar ndĂ«r tĂ« cilĂ«t “Asdreni” me tĂ« cilin fitoi kupĂ«n e festivalit tĂ« parĂ« tĂ« filmit shqiptar nĂ« 1976, “VĂ«llezĂ«rit Topulli”, “Bekim Fehmiu nĂ« ShqipĂ«ri”, “Pr. Dr. AleksandĂ«r Xhuvani”, “Lidhja Shqiptare e Prizrenit”, “Prite, prite SkĂ«nderbenĂ«” e tjerĂ«.
Vitori Çeli ka qënë një shkollë e vërtetë e kineastëve të rinj shqiptarë, veçmas në vitet `70-`80, kur prodhimi kinematografik u shtua deri në 10-14 filma artistikë dhe rreth 50 filma dokumentarë në vit.
Ajo ishte nga ata njerëz që ia kushtojnë jetën e vet artit. Filmi ishte çdo gjë në jetën e saj. Nuk krijoi familje. Fëmijët e saj ishin dhe mbetën filmat që krijoi të cilët nga ana profesionale(nëse mund t`i përjashtojmë imponimet ideologjike që sillte koha e regjimi) ishin të një niveli shumë të lartë. Ajo e vlerësonte montazhin art dhe bënte që ekrani të ndjehej sa më afër lëvizjeve dhe atmosferës së realitetit. Kjo u theksua edhe në mars të këtij viti, kur kineastët u mblodhën e folën për krijimtarinë e saj në Arkivin e Filmit Shqiptar, i cili bën një punë shumë të mirë në ruajtjen dhe afirmimin e traditave në artin e ekranit të madh në të cilin Vitori Çeli ka lënë punën, pasionin dhe emrin e saj të merituar. E të vjen keq se ndërsa bëhen dekorime e vlerësime, emri i ndokujt me ose pa dashje harrohet, çfarë nuk duhet të ndodhë sepse pa ato kuadro të xhiruara të arkivës së filmit, ku tjetër mund ta shohin brezat që vijnë të shkuarën, që për mirë apo për keq ajo ishte një pjesë e jetës së popullit shqiptar.

Kolec Traboini
kineast

Regjisorja Vitori Çeli me skenaristin Kolec Traboini dhe operatorin Niko Theodhosi, fitues të kupës së Festivalit të Parë të Filmit Shqiptar 1976.

24 October 2011

KUJTO POETIN- Nje album perkujtimor per 40 poete




POEZIA NE PRANGA
Liria fillon nga kujtesa.

(Me rastin e pĂ«rkujtimit tĂ« 40 poetĂ«ve dhe promovimit tĂ« librit “Kujto Poetin”, mĂ« datĂ«n 25 10 2011, nĂ« AkademinĂ« e Arteve)


Jeta e vërtetë e poetit fillon atëherë kur zhduket arkeotipi. Poeti është si perla që del prej thellësive të detit për të vezulluar përgjithmonë në rrezet e diellit. Në këtë sens ata e lënë shpirtin e vet të rrezatuar përmes zinxhirit njerëzor me kalim të parendur.
Por, ndodh që edhe të harrohen. Të harrohen jo se nuk kanë vlera, porse, në këtë mishmash idesh, ambicjesh, hallesh të përditshme, këputjesh të lidhjeve mes hallkave të pushtetit dhe artistëve, po ndodh një përçudni që arti e artistët të konsiderohen si një handikap ekonomik dhe social. Disa autorë patën jo vetëm fat tragjik, por u shoqërua me një lënie në harresë e jashtë vëmendjes.
PĂ«r tĂ« mos i lĂ«nĂ« nĂ« harrim, ata me tĂ« cilĂ«t patĂ«m thuajse tĂ« njĂ«jtin fat tĂ« jetonim njĂ« kohĂ« me peshĂ« kolosale mbi shpatulla, por qĂ« tani nuk jetojnĂ« mĂ« fizikisht, vendosĂ«m tĂ« mbledhim nektar e polen prej shpirtit tĂ« tyre e t‘i vĂ«mĂ« pranĂ« njeri-tjetrit, ashtu si ndoshta kurrĂ« nĂ« jetĂ« nuk kanĂ« qenĂ«.
I vetmi kriter nĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rzgjedhje tĂ« albumit poetik “Kujto poetin” Ă«shtĂ« respekti, dashuria, mirĂ«njohja pĂ«r kolegĂ«t tanĂ« poetĂ« qĂ« shpirtin e tyre e kanĂ« tĂ« derdhur nĂ« vargje, me dĂ«shirĂ«n e mirĂ« pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« traditĂ« nĂ« vazhdimĂ«si, sepse mendojmĂ« se poeti duhet ta mbajĂ« poetin edhe nĂ« tĂ« gjallĂ«, edhe nĂ« tĂ« vdekur.
Në këtë përkujtimore paraqiten dyzet autorë që nuk janë më, nga të cilët tridhjetë nga Shqipëria, katër nga Kosova, një nga Tetova, një nga Çamëria, një arberësh nga Kalabria si dhe poetë nga Diaspora.
Katërmbëdhjetë nga poetët e paraqitur nga Shqipëria, thuajse gjysma, kanë qenë të persekutuar dhe të dënuar, nga këta, pesë të ekzekutuar nga diktatura, Lazër Shantoja, Trifon Xhagjika, Genc Leka, Vilson Blloshmi dhe Havzi Nela. Nga të arratisurit pas luftës së dytë botërore, një i dënuar me vdekje në Itali, por i amnistuar, Isuf Luzaj, poet e filozof, që ka dhënë mësime në disa universitete, Argjentinë dhe Amerikë, deri në Harvard dhe ka patur lidhje e komunikim me Borgesin dhe Nerudën, si dhe Arshi Pipa, ish i burgosur i arratisur, profesor në disa nga universitetet më prestigjioze amerikane.
Më i madhi lirik i kohës, Frederik Rreshpja, shtatëmbëdhjetë vjet të jetës së tij i kaloi në mungesë të lirisë. Edhe mbas kësaj, ai vazhdonte të shkruante mrekullisht, madje dhe më magjishëm se më parë. Ai bëri të përmbyset dhe ridimensionohet tërë koncepti dhe shkalla hierarkike e poezisë.
Poeti me fat tragjik Viktor Qurku, i imponuar nga rrethanat, kreu vetvrasje. Por nuk mendojmë se me këtë desh të vriste edhe poezinë brenda vetes. Të vetmen gjë që ky poet tragjik nuk do të donte ta bënte është vetvrasja e poezisë së tij si vetvrasja e trumcakut migjenian.
Sa më shumë shkojnë vitet aq më shumë vjen në rritje figura e Trifon Xhagjikës, në etjen e tij të pashuar për liri e dinjitet, i cili meriton të konsiderohet më i madhi poet disident i deklaruar i kohës së diktaturës, jo vetëm në Shqipëri, por në mbarë Europën. Poeti ynë pa iu dridhur qerpiku u tha atyre që po e dënonin:
- “MĂ« sillni njĂ« top, tĂ« qĂ«lloj sistemin tuaj!”.
Ne, gjithmonë e përftyrojmë Prometeun një atlet trupmadh, por në të vërtetë paska qenë ndryshe. Trifon Xhagjika na mësoi se si mund të ishte një Promete lirie, trupvogël por që krijon me zjarrin e shpirtit.
Kurrë nuk duhet të harrojmë se Poezia e vërtetë gjatë gjithë historisë së njerëzimit ka qenë e mbetet pararoja mbrojtëse e dinjitetit njerëzor.
Ndaj: Kujto Poetin!
Poetin e vërtetë, të pakompromis. Atë që nuk të fsheh asgjë por, të jep në dorë drithërimat e shpirtit dhe rrahjet e zemrës së vet. Atë që thotë vetëm të vërtetën e vet emocionale, pa asnjë mbulesë e artificë e që pas kësaj, ajo bëhet e vërteta jote estetike dhe pjesë e pandarë e botës tënde. Atë gjithherë e ke mik të shpirtit - edhe nëse në mes të gjallëve nuk e gjen.

KOLEC TRABOINI

Tiranë, 25 tetor 2011
PjesĂ« nga parathĂ«nia e librit “Kujto Poetin”
_______________________________________

LAJM NGA NGA GAZETA "PANORAMA"

Një kujtesë për 40 poetë

“Kujto poetin”, homazh pĂ«r poetĂ«t e dĂ«nuar



“Kujto poetin”, homazh pĂ«r poetĂ«t e dĂ«nuar “Kujto poetin”, kĂ«shtu titullohet libri-album, i cili u kushtohet 40 poetĂ«ve shqiptarĂ«, tĂ« cilĂ«ve diktatura i rezervoi njĂ« fat tragjik. Disa u vranĂ«, tĂ« tjerĂ« u mbyllĂ«n qelive, tĂ« tjerĂ« u dĂ«nuan me harresĂ«. NjĂ« libĂ«r i pĂ«rgatitur nga poetĂ«t Kolec Traboini dhe Iliriana Sulkuqi nĂ« segmentin gjeografik TiranĂ«-Boston-New York, i cili u prezantua nĂ« AkademinĂ« e Arteve. “NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rkujtimore paraqiten dyzet autorĂ« qĂ« nuk janĂ« mĂ«, nga tĂ« cilĂ«t 30 nga ShqipĂ«ria, katĂ«r nga Kosova,Azem Shkreli, Din Mehmeti,Rrahman Dedaj dhe Enver Gjergjeku, njĂ« nga Tetova, Murat Isaku, njĂ« nga ÇamĂ«ria, njĂ« arbĂ«resh nga Kalabria, si dhe poetĂ« nga diaspora. KatĂ«rmbĂ«dhjetĂ« nga poetĂ«t e paraqitur nga ShqipĂ«ria, thuajse gjysma, kanĂ« qenĂ« tĂ« persekutuar dhe tĂ« dĂ«nuar, nga kĂ«ta, pesĂ« tĂ« ekzekutuar nga diktatura, LazĂ«r Shantoja, Trifon Xhagjika, Genc Leka, Vilson Blloshmi dhe Havzi Nela. Nga tĂ« arratisurit pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, njĂ« i dĂ«nuar me vdekje nĂ« Itali, por i amnistuar, Isuf Luzaj, poet e filozof, qĂ« ka dhĂ«nĂ« mĂ«sime nĂ« disa universitete, ArgjentinĂ« dhe AmerikĂ«, deri nĂ« Harvard dhe ka pasur lidhje e komunikim me Borgesin dhe NerudĂ«n, si dhe Arshi Pipa, ish i burgosur i arratisur, profesor nĂ« disa prej universiteteve mĂ« prestigjioze amerikane”, thotĂ« Traboini. Nuk mungon as Frederik Rreshpja, qĂ« shtatĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjet tĂ« jetĂ«s sĂ« tij i kaloi nĂ« mungesĂ« tĂ« lirisĂ«, as poeti me fat tragjik, Viktor Qurku, i cili u vetĂ«vra. “Sa mĂ« shumĂ« shkojnĂ« vitet, aq mĂ« shumĂ« vjen nĂ« rritje figura e Trifon XhagjikĂ«s, nĂ« etjen e tij tĂ« pashuar pĂ«r liri e dinjitet, i cili meriton tĂ« konsiderohet mĂ« i madhi poet disident i deklaruar i kohĂ«s sĂ« diktaturĂ«s, jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« mbarĂ« EuropĂ«n. Poeti ynĂ«, pa iu dridhur qerpiku, u tha atyre qĂ« po e dĂ«nonin: “MĂ« sillni njĂ« top, tĂ« qĂ«lloj sistemin tuaj!”. Sipas autorĂ«ve tĂ« kĂ«tij libri, “Kujto poetin Ă«shtĂ« njĂ« homazh pĂ«r poetin e pakompromis".